Historie van tramlijn 4
 
Geheugen van de Amsterdamse tram

Share |

door: Cor Fijma


Video van lijn 4 van het traject Rijnstraat - Station RAI
opname van Jos Wiersema en Jan Loman
- 300907
- voor afspelen heeft u een FlashPlayer nodig -
"Met de tram door de Rivierenbuurt" is onderdeel van
Trams in de Rivierenbuurt op
www.geheugenvanplanzuid.nl


Lijn 4 in de Ferdinand Bol. De foto is van 1904 of later. In 1904 kwam de elektrische bijwagen 155 in dienst.
Prentbriefkaart uit de verzameling van Ad Tiggeler

Lijn 4 is van oudsher de Vijzelstraatlijn. Toch rijdt lijn 4 al lang niet meer door de Vijzelstraat. De geschiedenis van lijn 4 is nauw verbonden met die van lijn 8. De laatste lijn keerde na 1945 nimmer terug.


Unionmotorwagen 117 in de Ferd. Bolstraat - 1906
prentbriefkaart

Lijn 4 bereed de route Rivierenlaan (thans President Kennedylaan) - Rijnstraat - Van Woustraat - Ceintuurbaan - Ferdinand Bolstraat - Vijzelstraat - Muntplein - Dam - Stationsplein. In 1943 kwam daar een einde aan. Als compensatie was lijn 5 van de Weesperzijde verplaatst naar de Amstellaan-Rijnstraat.


Tussen 1904 en 1918 maakte lijn 4 een omweg via Reguliersbreestraat-Rembrandtplein-Reguliersdwarsstraat, alleen in die richting. Union 125 omstreeks 1907 in de Reguliersbreestraat.
Fotograaf onbekend


Interessant is de bijwagen van de serie 301-320 die kort na de opname tot motorwagen is verbouwd. De foto is gemaakt op het Rokin in c. 1914.
Collectie: Karel Hoorn


Hier is duidelijk te zien dat op de Dam destijds drie sporen lagen. Lijn 4 staat op het middenspoor en op het andere spoor richting Rokin zien we lijn 11. Het spoor richting Damrak is bezet door een tram die denkelijk als lijn 5 onderweg is richting Stationsplein. De kaart dateert van ongeveer 1923.
Prentbriefkaart Jeroen Epema


Lijn 4 in de Vijzelstraat ter hoogte van het Carlton Hotel in de periode 1925-1930. In die tijd was lijn 4 gesplitst in lijn 4A en lijn 4W. Let op de "A" die is geplaatst onder de"4" in de beugel. Lijn 4A reed via de Rijnstraat en de Van Woustraat maar terug via de Amsteldijk en lijn 4W reed via de Amsteldijk maar terug via Van Woustraat naar de Rijnstraat. Dit arrangement was ook getroffen voor lijn 8 die was gesplitst in de lijnen 8A en 8W. Voor lijn 8 werd het experiment al na twee maanden beëindigd maar lijn 4 heeft het als gesplitste lijn tot 3 april 1930 volgehouden. Vervolgens reed lijn 20 via de Amsteldijk tot die lijn op 16 juni 1932 werd opgeheven waarmee de Amsteldijk definitief tramloos werd.
Prentbriefkaart Jeroen Epema


Lijn 16 in de Vijzelstraat en zowaar lijn 4A op de achtergrond. Het is zomer want lijn 16 rijdt met een open bijwagen. De kaart stamt uit de tweede helft van de jaren twintig. In 1929 resp. 1930 zouden ook de lijnen 24 en 25 de Vijzelstraat gaan opvullen maar na 1945 zou lijn 4 daar verdwijnen. Tot op de dag van vandaag zijn de lijnen 16, 24 en 25 aktief in de Vijzelstraat. Hoe lang nog?
Prentbriefkaart Jeroen Epema

Aangezien in 1942 ook lijn 8 verdwenen was, voorzag in 1943 een lijn 5A de Zuider Amstellaan (thans Rooseveltlaan) van vervoer, overigens slechts enkele weken. Deze lijn 5A reed juist de huidige route van lijn 4.


Lijn 4 herrezen. De 291+883 op de Rooseveltlaan bij het Westerscheldeplein, 24.3.1949.
Foto J.M. de Kok

De lijn 4 die in 1948 weer ging rijden – en dat nog steeds doet – is een feite een samensmelting van delen van de vroegere lijnen 8, 4 en 11. Het gedeelte Westerscheldeplein (thans: Europaplein) - Victorieplein stamt van lijn 8. Het oude beginpunt Rivierenlaan van lijn 4 was in 1945 bestemd voor lijn 25. Aangezien lijn 11 in 1948 voorbestemd was de route van lijn 8 door de Jodenbuurt te bedienen en daarmee haar vroegere werkterrein Utrechtsestraat zou verlaten, is lijn 4 door de Utrechtsestraat gaan rijden. De lijn deed dat overigens in gezelschap van lijn 5.


Lijn 4 (271+880) aan de standplaats Westerscheldeplein, 1953. De 880 was van verre herkenbaar aan de afwijkende ventilatoren op het dak.
Fotograaf onbekend

De Weesperstraat – een deel van lijn 8 – bleef tramloos. Aan het laatste kwam een einde toen in 1952 lijn 5 daarheen werd verlegd, eerst tijdelijk, later definitief. Overigens kwam aan dat definitieve een einde in 1961 en verdween lijn 5 geheel toen de Weesperstraat op de schop ging. Maar tenslotte werd lijn 5 nog een bestaan als spitsuurtramlijn gegund en kwam zij opnieuw in de Utrechtsestraat terecht. In 1965 is de oude lijn 5 definitief opgeheven.


‘Bussink’s Koek’ en ‘TEOjam’. Bestaan die merken nog? Ook kleine middeninstapper 884 op lijn 4 moet de gemeentekas helpen spekken. Stationsplein, 8.5.1949.
Fotograaf onbekend.

Op 9 september 1948 was het zover. De vertrouwde grootbordesmotorwagens reden als vanouds weer op lijn 4. Als bijwagens figureerden de 716-880. In de tweede helft van 1949 reden er ook losse drieassers, totdat die wagens emplooi vonden op lijn 9. Het jaar 1949 bracht ook een tijdelijk verschijnen van de kleine middeninstapbijwagens 881-900 op lijn 4. De verbouwing tot kortgekoppelde bijwagens bracht de 881-900 al snel terug op de Leidsestraatlijnen 1 en 2.


Dienstwagen 13 met verbouwde Blauwe 418. Teneinde de volgorde van de dienstwagens te herstellen is de 418 achteruit gezet op het bijwagenspoor van de vroegere lijn 8. Dit spoor stond wel bekend als ‘het melkspoor’, naar de melkboer die er zijn kratten stapelde. Let op, geen auto te zien. Ga daar nu (2007) eens kijken! Westerscheldeplein, 1955.
Foto Ab van Donselaar

Natuurlijk kan hier niet voorbijgegaan worden aan de duik in de Amstel die motorwagen 263 op 6 september 1950 op lijn 4 maakte. Het was de tweede waterduik van een Amsterdamse tram. De eerste vond plaats op 2 januari 1924 met motorwagen 9 van lijn 18 op het Nassauplein.


Motorwagen 263 op 6-9-1950 die, komend uit de richting van de Bakkersstraat, de Amstel in reed. Bijwagen 750 bleef dit lot bespaard.
Fotograaf onbekend


Nogmaals deze situatie
Fotograaf onbekend

N.a.v. bovenstaande foto's nog even het volgende . . . .
In eerste instantie werd de bestuurder verweten zich te hebben laten afleiden door een paar lieftallige passagiers en te snel te hebben gereden. In 1952 keerde het tij voor deze bestuurder en werd hij vrijgesproken door de kantonrechter. Lees het krantenartikel hieronder maar.
(Jos Wiersema)


Bron: De Waarheid 30 april 1952
Uit Historische Kranten Online

"De wraak van de 263"
Bij die waterduik van de 263 hoort nog een aardig verhaal.
De wagen ramde na te zijn ontspoord een geparkeerde auto die vervolgens de Amstel werd ingeschoven om dienst te doen als een soort kussen waar de 263 op kwam te rusten. Had die auto daar niet gestaan dan was de 263 kopje onder gegaan. Wat blijkt? De auto was eigendom van een sloper die zich had bezig gehouden met het slopen van Unions. Daarmee had de 263 wraak genomen voor zijn oudere collega's.


De bijwagens zijn terug op lijn 4 en de verkeershinder begint zich te ontwikkelen. Frederiksplein, 21.5.1955.
Fotograaf onbekend

In 1953 veranderde lijn 4 radicaal van gezicht. De lijn werd nu uitgerust met losse drieassers. Op 28 mei 1953 werd een werkdagdienstregeling ingevoerd met 11 drieassers die negen tramstellen met bijwagen vervingen. Reeds op 9 juni moesten 13 drieassers worden ingezet en op 24 september werd dit aantal opgevoerd tot 15. Daarmee kreeg lijn 4 een frequentie van iets meer dan drie minuten met een omlooptijd van 48 minuten. Personeel van lijn 4 moest af en toe even tot rust komen op lijn 5. De laatste lijn had in die tijd de bijnaam ‘sanatorium’.


Dienstwagen 13 met de 451 die, vooruitlopend op modernisering(?), reeds een schuin geplaatste voorruit heeft gekregen. In latere jaren is die wijziging ongedaan gemaakt. Rijnstraat, 1954.
Foto H.W.E. de Bock †


Deze kaart toont lijn 4 in zijn bijwagenloze periode die plaats vond in de jaren 1953-1955. Een drieassige motorwagen aan het begin van de Rooseveltlaan onderweg naar het Westerscheldeplein. Lijn 4 had het in die dagen zwaar te verduren, zoals in de tekst over deze lijn is te lezen. Bijwagenloze drieassers hebben gereden op de lijnen 1, 2, 4, 5, 11, 14, 17, 25, 26 en 27, maar niet gelijktijdig. Lijn 14 was wat dit betreft een buitenbeentje; een drieasser zonder bijwagen is daar slechts een enkele maal voorgekomen toen de wagens reeds in hun eindfase waren. Op lijn 25 hebben alleen de 491 en 492 zonder bijwagen gereden, gezamenlijk als 1 dientwagen en alleen in 1948.

Prentbriefkaart Jeroen Epema


Aanvulling met grootbordeswagens is in de winterdienst 1955/1956 noodzakelijk, zelfs op zondag. De 333+802, Frederiksplein, 12.2.1956.

De ‘lijn 4-drieassers’ – 17 stuks – kregen een gewijzigd interieur met zeer dicht op elkaar geplaatste eenpersoonsdwarsbanken. Lange passagiers – ook uw auteur dus – konden nauwelijks hun benen kwijt. De lange langsbank verdween. Vijftien dienstwagens bevolken met drieassers bleek een te zware opgave; spoedig verschenen ook de ‘gemoderniseerde’ tweeassers 12, 411 en 440, daartoe afgestaan door de lijnen 11 en 3. In 1954 verschenen ook wel eens de 418, 421 en 457 die daartoe aan lijn 9 werden onttrokken.


Het losse-drieassertijdperk op lijn 4 is begonnen. De 550 in 1954 op de westelijke toegangsbrug.
Foto Ab van Donselaar

In maart 1954 was het hek van de dam; er was zoveel defect materieel dat grootbordesmotorwagens moesten bijspringen om de dienst gaande te houden. Het was een turbulente tijd op lijn 4. Hoogtepunt – voor de liefhebber – was altijd het uitrukken van dienst nr. 13, vlak voor het begin van de middagspits. Wat zou daar nu weer op rijden?


Een zojuist geschilderde tram tegen een dreigende wolkenlucht. De 442+777 op de inmiddels met Europaplein aangeduide eindlus, 25.1.1959.

© afbeelding J.Gijbels
Olieverfschilderij van Jim Gijbels
meer info op: Treinen en trams op doek

Op 12 mei 1955 heeft het bedrijf de exploitatie van lijn 4 in normaler vaarwater gebracht. De drieassers werden verplaatst naar lijn 17 en lijn 4 kreeg van die lijn de Blauwe wagens, voorzien van bijwagens. Met 11 dienstwagens kon nu vrijwel een vijfminutendienst worden gereden. Toen lijn 17 in 1956 werd veranderd in een autobuslijn, kwamen drieassers beschikbaar om lijn 9 geheel daarmee te laten rijden. De verbouwde tweeassige stellen (3 stuks) konden toen van lijn 9 naar lijn 4 verhuizen.


Tijdens de winterdienst 1955/1956 was het noodzakelijk de blauwe wagens op lijn 4 aan te vullen met grootbordessers. De 381+862 in het zonnetje op het Westerscheldeplein op 10 maart 1956. De 381 was een van de weinige grootbordessers die nog de oorspronkelijke langsbanken bezaten. Aangezien ook alle bijwagens in de reeks 827-880 die langsbanken hebben behouden, kunnen we hier spreken van een tramstel "stijl 1921", het bouwjaar van de 862. De 381 dateert van 1919.


Gelede trams maken hun entrée op lijn 4. De 614 op de Rooseveltlaan, 12.2.1961. De 614 was de eerste tram die door brand verloren ging.


In die tijd maakte de tram reclame voor z'n concurrent. De platte wagen die achter de blauwe hangt is voorzien van een onderstel afkomstig van een wagen uit de serie 701-880. De foto is te dateren in 1961.
Prentbriefkaart uit de verzameling van Ad Tiggeler

Tijdens de winterdienst 1955/1956 kreeg lijn 4 twaalf dienstwagens en daarmee keerden af en toe grootbordesmotorwagens terug op de lijn.


Drieassige tramstellen op lijn 4. De 491+999, Rooseveltlaan, 20.8.1961. Beide wagens bevinden zich anno 2007 in het ‘museumbestand’, de 999 als ‘badkuipwagen H 11’.

Een nieuwe schok kreeg lijn 4 te verwerken toen in 1958 alsnog een vierde verbouwde ‘Blauwe’ op de lijn verscheen. Deze 406 had jaren in half verbouwde toestand aan de kant gestaan. Maar tenslotte is de verbouwing toch afgerond en kon de wagen met bijbehorende bijwagen 758 in dienst komen. Het zou van korte duur zijn; in 1960 raakte een van de verbouwde Blauwen zwaar beschadigd bij een botsing waarbij de bestuurderscabine het ontgelden moest. De vier verbouwde Blauwen zijn toen buiten dienst gesteld en in 1961 gesloopt.


Een blauwe wagen met bijwagen (450+789) tijdens de spitsuren op lijn 4. Frederiksplein, 4.10.1962.

Zowaar verscheen in 1960 nog eenmaal een ‘Utrechtenaar’ op lijn 4. Het was de 306. De ‘Utrechtenaren’ begonnen hun Amsterdamse leven in 1940 op lijn 4 maar reden sinds 1947 slechts op lijn 5. Alleen de verbouwde 12 (312) was wat dat betreft sinds 1950 een buitenbeentje.


In het najaar van 1962 moest remise Lekstraat i.v.m. de nieuwe tramlijn 17 dubbelgelede trams afstaan aan remise Havenstraat in ruil voor enkelgelede wagens. Zo kon enkelgelede tram 553 op lijn 4 terecht komen. Frederiksplein, 4.10.1962.

Met ingang van de winterdienst 1960/1961 kreeg ook lijn 4 dubbelgelede wagens toebedeeld. Per 2 januari 1961 was de aflevering van de serie 602-634 vrijwel voltooid. Sindsdien bestond de vaste bezetting van lijn 4 uit dubbelgelede wagens met aanvulling van drieassige tramstellen. Toch kwamen in 1962 opnieuw Blauwe tramstellen in de spitsuren terug. Met ingang van de winterdienst 1963/1964 reden op vrijwel alle lijnen – ook op lijn 4 – Blauwe wagens de spitsuurdiensten.


Kijkers naar de resultaten van de brand bij C&A aan het Damrak veroorzaken een tramfile op het Rokin, 17.2.1963. Aan de kop staat de 617 als lijn 4.


Per gratis tram naar C&A! Lijn 4 met de 548+1000,
Frederiksplein, 6-4-1963. C&A had toen een tijdelijke vestiging aan het
Europaplein, na de brand in het warenhuis aan Damrak/Nieuwendijk.
Foto
C. van Mechelen †

Op lijn 4 duurde dit tot in het voorjaar van 1968 toen het einde van de tweeassers was aangebroken. Drieassige tramstellen hielden het op lijn 4 nog vol tot het begin van de winterdienst 1974/1975. Toch hebben daarna nog wel drieassers op lijn 4 gereden, met name op extra RAI-diensten. Een laatste optreden van drieassers op lijn 4 vond plaats in 1982. Een jaar later was ook het einde van de drieassers een feit.


Drieasser 938 in nieuwe nummering als RAI-extra op lijn 4, Europaplein, 13.3.1970. De bijwagen is de 997 die als eerste drieasige bijwagen zou worden gesloopt.


Drieasserstel 938+997 ploegt zich door de sneeuw op de Rooseveltlaan in 1970. Voor bijwagen 997 was het bestaan bijna afgelopen; samen met motorwagen 948 ging deze nog in 1970 naar de sloper.
Foto van Henk Graalman.


De Bakkersstraat natuurlijk. Drieassig tramstel 930+995 in de bocht naar de Amstel, 16.3.1972.
Foto Ab van Donselaar


Station RAI in een vroegere gedaante. Cross-platformoverstap tram/trein. ‘Blokkendozen’ 782 en 798 wachten hun vertrektijd af. Het drieassige stel 919+965 is een ‘instructietram’ waarmee soms passagiers werden vervoerd. Een jaar later viel het doek voor de drieassers, 21.4.1982.


‘Haventram’ 776 op lijn 4 op het Westeinde bij de Stadhouderskade, 16.3.1985. De 776 is in 2007 opgenomen in het museumbestand.

Meer foto's:


De 12 toegevoegd aan lijn 4, in aanvulling op de drieassers. Lekstraat, 1954.
Foto Ab van Donselaar


Dienstwagen 11 moet noodgedwongen met grootbordesser 269 rijden. Rooseveltlaan, 23.3.1954.
Foto H.W.E. de Bock †


Ondergaande zon achter de wolkenkrabber en achter de 647 op lijn 4, Victorieplein, 24.12.1996


januari 1967 - GVB 543+???, lijn 4, Reguliersbreestraat
Foto: Hans de Haan


Eindpunt lijn 4 op de Rivierenlaan - 1940
foto: Electrische Museumtramlijn Amsterdam (EMA)


Lijn 4 bij de halte Rooseveltlaan / Waalstraat in 1956


De 459+798 als lijn 4 op het Frederiksplein op 14 september 1962.


278/ Lijn 4 Rooseveltlaan
foto: Electrische Museumtramlijn Amsterdam (EMA)


Lijn 4 - 416 - draait de Amstel op vanuit de smalle Bakkersstraat
foto: Hans De Haan


283 - Lekstraat Remise
foto: Electrische Museumtramlijn Amsterdam (EMA)


9 mei 1960 - verbouwde 406+758, lijn 4, Damrak
foto: Hans De Haan


9 mei 1960 - 406+758, lijn 4, Damrak
foto: Hans De Haan


Lijn 4 op het toen nog zeer stille Europaplein, 20.8.1961

Alle foto’s van de auteur, tenzij anders vermeld.

omhoog  Routegeschiedenis lijn 4

07.5.1904 ingesteld Amsteldijk (Rustenburgerstraat)-Ceintuurbaan-Ferdinand Bolstraat-Vijzelstraat (terug Reguliersbreestraat, Rembrandtplein, Reguliersdwarsstraat)-Sophiaplein-Rokin-Dam-Damrak-Stationsplein-Westelijk viaduct (terug Oostelijk viaduct)-IJveer
01.11.1904 ingekort Stationsplein (terug Westelijke toegangsbrug)
24.12.1904 verlengd Amsteldijk (De Ruijterstraat)
19.1.1905 verlengd Prins Hendrikkade (Schippersgracht)
18.3.1906 verlegd Stationsplein-Oostelijk viaduct (terug Westelijk viaduct)-IJveer (zie ook routegeschiedenis van lijn 2)
6.3.1907 verlegd heengaand via Westelijk viaduct, teruggaand via Oostelijk viaduct
1.6.1911 verlegd heengaand via Oostelijk viaduct, teruggaand via Westelijk viaduct
1911 verlengd Amsteldijk (Wiegelstraat)
6.2.1916 verlengd Amsteldijk (Trompstraat)
25.1.1918 verlegd terug via gehele Vijzelstraat
4.8.1921 ingekort Middentoegangsbrug (terug Westelijke toegangsbrug)-Stationsplein (zie ook routegeschiedenissen van de lijnen 2, 9 en 22)
22.10.1925 gesplitst Lijn 4 A via Rijnstraat, Van Woustraat/Amsteldijk en lijn 4 W via Amsteldijk/Van Woustraat, Rijnstraat (zie ook routegeschiedenis van lijn 8)
03.4.1930 gewijzigd Trompenburgstraat (Gaaspstraat)-Rijnstraat-Stationsplein (zie ook routegeschiedenissen van de lijnen 20 en 25)
12.7.1932 verlengd Trompenburgstraat (Amsteldijk)
3.8.1939 verlegd Rivierenlaan-Rijnstraat (terug Uiterwaardenstraat-Hunzestraat)
27.1.1942 opgeheven tijdelijk
1.3.1943   dienst hervat
19.11.1943 opgeheven tijdelijk
9.9.1948 ingesteld Westerscheldeplein-Rooseveltlaan-Van Woustraat-Utrechtsestraat-Centraal Station (zie ook routegeschiedenis van lijn 5)
14.5.1972 verlegd heengaand via Kamperbrug, teruggaand via Middentoegangsbrug
24.9.1972 verlegd heengaand via Middentoegangsbrug, teruggaand via Westelijke toegangsbrug
1.9.1980 verlegd heengaand via Kamperbrug, teruggaand via Middentoegangsbrug
31.5.1981 verlengd Station RAI-Europaboulevard
9.5.1985 verlegd heengaand via Reguliersbreestraat
15.12.1988 verlegd beginpunt verlegd naar Europaboulevard ten zuiden van station RAI

Cor Fijma - corfijma@amsterdamsetrams.nl    
5.2.2007

zie ook: Kopkoersborden en zijkoersborden van lijn 4 >>

laat een berichtje achter

omhoog

 

Bezoekersteller

eXTReMe Tracker