Historie van tramlijn 12
Geheugen van de Amsterdamse tram

Share |

door: Cor Fijma


- voor afspelen heeft u een FlashPlayer nodig -
Video van lijn 12 van het traject Scheldestraat - Amstelstation
opname van Jos Wiersema en Jan Loman
- 300907
"Met de tram door de Rivierenbuurt" is onderdeel van
Trams in de Rivierenbuurt op www.geheugenvanplanzuid.nl

In 1905 kwam de Amsterdamse gemeentetram in het bezit van de paardentramlijn Amsterdam-Sloterdijk terwijl het bedrijf juist doende was de Amsterdamse paardentramlijnen te veranderen in verbindingen met elektrisch voortbewogen voertuigen.
Deze interlokale paardentramlijn – interlokaal omdat Sloterdijk toen nog tot de gemeente Sloten behoorde – had in 1905 al een geschiedenis van 23 jaar achter de rug. In gebruik genomen in 1882 als stoomtramverbinding werd in 1888 op paardentractie overgestapt.


De laatste dagen van lijn 12 als paardentram; open rijtuig 243 vertrekt van het Nassauplein op 5 augustus 1916. De bovenleidingportalen op de brug op de achtergrond behoren bij de trambaan van lijn 5 richting Spaarndammerstraat. De 243 maakt zijn laatste ritjes in Amsterdam; na 1916 is voor het voertuig nog een taak weggelegd op de tramlijn Beverwijk-Wijk aan Zee.
Collectie Van Donselaar

Nadien veranderde het bedrijfje nog twee maal van beheerder, totdat de gemeente de lijn in 1905 als lijn 12 aan het tramnet kon toevoegen. Hiermee wil tevens gezegd zijn dat het onjuist is te menen dat lijn 9 in 1990 de eerste “intercommunale” tramlijn was. Al 85 jaar eerder was lijn 12 hem voorgegaan.


Lijn 12 elektrisch met Union 57 in Sloterdijk in 1916.

Fotograaf onbekend

De Gemeentetram liet de paardentractie ongemoeid, ook toen het voormalige A.O.M.-tramnet met de komst van lijn 13 volledig elektrisch was geworden. Ook een in 1910 geopende elektrische lijn 14 vermocht daar niets aan te veranderen. Ten behoeve van die lijn 14 verscheen uiteraard wel bovenleiding op het stukje Haarlemmerweg tussen Groen van Prinstererstraat en Van Hallstraat.

Klik hier om Cor Fijma te mailen . . .
Helaas, van de tweede lijn 12 zijn geen foto’s bekend.

Tot 1916 zou deze toestand ongewijzigd blijven. Vanaf 7 augustus van dat jaar reed lijn 12 echter elektrisch via de Haarlemmerweg van Sloterdijk naar Nassauplein. De lijnkleuren waren wit/rood horizontal verdeeld, in overeenstemming met lijn 14 die rood/wit vertikaal was toebedeeld. In tegenstelling tot hetgeen bij de paardentram gebruikelijk was, werd op de elektrische trams het lijnnummer 12 getoond.


De derde lijn 12 met EMW 56 aan het beginpunt Amstellaan in 1929.
Fotograaf onbekend

Lijn 12 begon met een dienstregeling die drie trams kende die een 10-minutendienst uitvoerden, al dan niet versterkt met bijwagen. Gedurende de zomermaanden van 1919 reed lijn 12 via de Haarlemmerstraat door naar het Beursplein in verband met een in Sloterdijk gehouden tentoonstelling. In die periode reden 11 trams om de zes minuten, bij extra drukte versterkt met bijwagen. Op 1 oktober 1919 werd de lijn ingekort tot het Nassauplein met herstel van de 10-minutendienst.


De derde lijn 12 met EMW 51 op de Kinkerbrug in 1930.
Collectie De Kok

In 1922 werd besloten lijn 12 opnieuw door te voeren naar oostelijker dan het Nassauplein gelegen stadsdelen, dit keer door de lijn te koppelen aan lijn 18 die de dienst onderhield tussen het Mariniersplein en de Dam. Daarmee verscheen lijn 18 in de Haarlemmerstraat die onder dat nummer doorreed naar Sloterdijk, zodat het lijnnummer 12 verviel

.


Lijn 12 met de 306+628 aan de standplaats Oostzaanstraat op 26 februari 1947. De strenge winter van 1947 is in tramse kringen legendarisch. Van het toch al beperkte aantal motorwagens - nog niet alle oorlogsschade was hersteld! - vielen veel wagens uit door inwerking van de dooi na een periode van hevige sneeuwval en strenge koude. Aangezien lijn 2 nog niet in dienst gesteld was konden de motorwagens serie 301-320 van die lijn worden ingezet als vervangers van defecte motorwagens op andere lijnen. Vandaar de 306 op lijn 12, een lijn waarop de stoeltjeswagens onbekend waren. In die beroemde (beruchte?) winter zijn de 301-320 ook gezien op lijnen als 7, 10, 13, 17 en 26. Alles wat rijden kon werd zonodig ingezet, daaronder ook Unions zonder versnelde motoren die al lange tijd terzijde stonden.
Foto C. van Mechelen


Lijn 12 met 335+830, Spaarndammerdijk, 25-11-1948
Fotograaf onbekend


De vierde lijn 12 met twee tramstellen in de Haarlemmerstraat in 1948. Het lijnnummerbord is anders gestileerd dan vroeger en later gebruikelijk was.
Fotograaf onbekend

Nadat lijn 6 was opgeheven bleek er toch weer aanleiding te bestaan de tramverbinding met de Veelaan te herstellen door met ingang van 2 januari 1924 een nieuwe lijn 12 in te stellen op de route Frederiksplein - Veelaan, echter alleen op maandag en woensdag. Deze lijn 12 nam de lijnkleuren van lijn 6 over hetgeen mogelijk was omdat de nieuwe lijn 6 de kleuren van lijn 19 had overgenomen.


De 343 op het Haarlemmerplein eind veertiger jaren
prentbriefkaart met dank aan Jeroen Epema


Lijn 12 in de Haarlemmerstraat. De 333 steekt zijn kop in het zonnetje, c. 1950
prentbriefkaart


273+868 begint na de zaterdagmiddagspits aan de remiseroute (R-schijf) naar remise Lekstraat, een route die langer was dan die van lijn 12 zelf, Prins Hendrikkade, 6.3.1954.


Twee trams van lijn 12 proberen in het begin van de vijftiger jaren de brug bij de Haarlemmerpoort over te komen. Duidelijk is te zien dat bijwagen 850 nog de aloude langsbanken heeft. Een andere bijzonderheid vormen de ventilatieroosters boven de zijramen; slechts weinig bijwagens uit de reeks 827-880 was die luxe gegund. In 1960 waren alle bijwagens uit die reeks gesloopt. De 875 was de laatste die gereden heeft.
foto uit de collectie van Jeroen Epema


Lijn 12 met de 324 en een boldakbijwagen neemt de bocht van de Spaarndammerdijk naar de Oostzaanstraat, 1952.
Collectie Van Donselaar

Het zal geen verbazing wekken dat een nieuwe lijn 19 – de derde – die in 1925 in dienst kwam, de kleuren van de eerste lijn 12 overnam. Er was hier dus sprake van een driehoeksruil. Met deze lijn 12 was het al weer afgelopen per 4 juni 1925 toen lijn 3 naar het Javaplein verlengd was. Kennelijk was het geen onoverkomelijk bezwaar passagiers te voet richting Veelaan te sturen.


Lijn 12 met de 272 en een boldakbijwagen op het Haarlemmerplein, 1954.
Foto De Kok †

Een derde lijn 12 verscheen op 13 juni 1929 op de route Amstellaan (thans Vrijheidslaan)-Mercatorplein. Deze met EenManWagens bereden lijn was in feite de voorloper van de huidige vijfde lijn 12. Het beginpunt op de Amstellaan was gelegen ongeveer bij de kruising met de Amsteldijk. De route liep via Rijnstraat - Ceintuurbaan - P.C.Hooftstraat - Leidscheboschje - Overtoom - Bilderdijkstraat - Kinkerstraat - Postjesweg - Hoofdweg naar Mercatorplein.


De 350 met bijwagen 723 poseert in de Oostzaanstraat op 5 december 1954, luttele weken voor het einde van lijn 12. De 350 zou op 19 januari 1955 de laatste tram van lijn 12 worden.
Fotograaf onbekend


Lijn 12 op de Haarlemmerdijk met de 333+716' op de voorlaatste zondag van lijn 12, 9-1-1955.
Foto C. van Mechelen †

De Rivierenbuurt was toen nog in ontwikkeling; ook in 1929 ging lijn 20 over de Amstellaan en Noorder Amstellaan (thans Churchilllaan) rijden. Lijn 20 werd reeds in 1930 van de Noorder Amstellaan verdrongen door lijn 25. De laatstgenoemde lijn rijdt daar dus al 78 jaar, sinds 1977 in het gezelschap van lijn 12.


Op de laatste dag van het bestaan van lijn 12 rijdt de 332+808 op de westelijke toegangsbrug. De vlaggetjes aan de beugel duiden op een verjaardag van een lid van het Koninklijk Huis. Voor de tramliefhebbers is het allesbehalve “vlaggetjesdag”. Let op de schaats op de bovenleiding waarmee het elektrisch wissel bediend werd.
Foto C. van Mechelen

Ook de derde lijn 12 hield het niet lang uit; per 1 januari 1932 is de lijn opgeheven in het kader van hetgeen in België zo kernachtig “netrationalisatie” heet.
In 1945 is besloten de lange lijn 5 in tweeën te knippen. Het westelijke deel van de lijn (Oostzaanstraat-Centraal Station) werd op 18 juni 1945 als vierde lijn 12 in gebruik genomen. Daarmee was lijn 12 een van de tien lijnen waarop na de Duitse bezetting de dienst werd hervat.


De 666 als lijn 12 op de Berlagebrug op de vijfde lijn 12, 2 maart 1981

Met zeven tramstellen werd op werkdagen een vierminutendienst onderhouden. Toen de tram per 18 augustus 1946 ook op zondag weer ging rijden kreeg lijn 12 vier tramstellen in een negenminutendienst toebedeeld. In latere jaren schommelde het aantal dienstwagens op zondagen tussen vier en zes.


De 801 als lijn 12 in de Frederik Hendrikstraat op 15 maart 1982. Nog in dat jaar zal lijn 12 dit traject verlaten

Zonder grote schokken bereikte deze lijn 12 bijna zijn tiende verjaardag waarmee de lijn alle vorige lijnen 12 qua bestaansduur had verslagen. Helaas, het jaar 1954 gooide roet in het eten. Nieuwe inzichten bij de nieuwe tramdirectie leidden tot het voorstel lijn 12 “bij wijze van proef” als buslijn verder te exploiteren.


Instructie rijden met drieassers op lijn 12, toegankelijk voor passagiers. De 902+959 op het Cornelis Troostplein, 11 mei 1982. Bijwagen 959 zou later nog als kunstobject een rol spelen; in de wagen werd een auto aan het spit geroosterd, een verbeelding van de voortdurende strijd tussen openbaar en particulier vervoer. De 902 bevindt zich nu in een trammuseum in Graz in Oostenrijk

Deze wijziging zou volgens toenmalige ambtelijke opvattingen leiden tot een wezenlijke verbetering van de verkeerstoestanden in de Haarlemmerstraat en op de Haarlemmerdijk. Burgemeester en wethouders stemden met dit plan in en dus reed op 19 januari 1955 lijn 12 voor het laatst als tram.


Lijn 12 aan de standplaats Sloterdijk (Orlyplein) met de 769, 7 december 1990

Hiermee zou de geschiedenis van lijn 12 zijn beschreven als in 1977 geen metro in gebruik zou zijn genomen. De gemeente oordeelde het nuttig de instelling van de eerste metrolijn vergezeld te doen gaan van een tweetal tramlijnen die aansluiting zouden geven op de metrolijn. Deze lijnen waren de lijnen 6 en 12. Zo kwam op 16 oktober 1977 de vijfde lijn 12 tot stand op de route Amstelstation - Frederik Hendrikplantsoen.


Een herinnering aan de vroegere thematrams; “Betondorptram” 640 als lijn 12 in de Ferdinand Bolstraat, 7 december 1990

Op 20 september 1982 kreeg lijn 12 zijn definitieve westelijke eindpunt Station Sloterdijk, toen nog gelegen aan de Molenwerf. Sinds 7 juli 1985 wordt uiteraard doorgereden naar het nieuwe station Sloterdijk aan het Orlyplein. Deze lijn heeft dus al de leeftijd van 30 jaar bereikt en bestaat daarmee al langer dan al zijn gelijkgenummerde voorgangers tezamen.


Combino 2084 als lijn 12 op het Prins Bernhardplein, 10 augustus 2003

Een vraag die nog rest is deze: zal nog eens een tram gaan rijden op de sporen in de Haarlemmerhouttuinen die ooit met redenen zijn aangelegd maar nimmer zijn bereden? Het is denkbaar de sporen te gebruiken voor een lijn parallel aan de Haarlemmerstraat en -dijk, dus een stukje wederopstanding van de vierde lijn 12, uiteraard onder een ander lijnnummer. Dat andere lijnnummer moet dan natuurlijk “18” zijn om in de pas met de historie te blijven; lijn 18 heeft immers door de Haarlemmerstraat gereden.


Dit is ‘m dan, de laatste tram uit de befaamde wagonfabriek Beijnes die in Nederland heeft gereden: de 629 als lijn 12 aan het Amstelstation, 30 oktober 2003

Over de inzet van materieel op de lijnen 12 is op te merken dat de eerste drie lijnen uitsluitend met Union-motorwagens hebben gereden, al dan niet voorzien van bijwagen. De vierde lijn 12 (1945-1955) heeft altijd met grootbordesmotorwagens gereden, sinds 1945 met bijwagens van de serie 619-700 die gaandeweg zijn vervangen door de grotere bijwagens van de serie 716-880.

De vijfde en huidige lijn 12 heeft natuurlijk geen tweeassige trams gekend. Wel reden nu en dan drieassers op spitsuurdiensten tot daaraan in de beginjaren tachtig een einde kwam. In verband met instructie van personeel hebben in 1982 ook op dagdiensten van lijn 12 nog drieassige tramstellen dienst gedaan.


Per 15 november 2010 is het eindpunt van lijn 12 verplaatst naar het lager gelegen Carrascoplein - 15.11.2010
foto: John Statue Pictures


Per 15 november 2010 is het eindpunt van lijn 12 verplaatst naar het lager gelegen Carrascoplein - 19.11.2010.
foto: John Statue Pictures


Per 15 november 2010 is het eindpunt van lijn 12 verplaatst naar het lager gelegen Carrascoplein - 19.11.2010.
foto: John Statue Pictures

omhoog  Routegeschiedenis lijn 12

Eerste lijn     
        
1905 oktober 25    overgenomen van Stoomtramweg Amsterdam-Sloterdijk: paardentram Nassauplein-Haarlemmerweg-Sloterdijk
1906 maart 9 verlengd Haarlemmerplein
1906 december 1 ingekort Nassauplein
1916 augustus 7    in dienst als elektrische tramlijn
1919 juli 12 tijdelijk verlengd Haarlemmerstraat-Stationsplein-Dam
1919 oktober 1 ingekort Nassauplein
1922 september 28 opgeheven opgenomen in lijn 18
        
Tweede lijn    zie ook routegeschiedenis van lijn 6
       
1924 januari 2 ingesteld Frederiksplein-Station Weesperpoort-Sarphatistraat-Mauritskade-Zeeburgerdijk-Veelaan (alleen op maandag en woensdag)
1925 juni 4 opgeheven zie ook routegeschiedenis van lijn 3
       
Derde lijn      
       
1929 juni 13 ingesteld Amstellaan-Rijnstraat-Ceintuurbaan-P.C. Hooftstraat-Leidscheboschje-Overtoom-Bilderdijkstraat-Kinkerstraat-Postjesweg-Hoofdweg-Mercatorplein
1932 januari 1 opgeheven   
        
Vierde lijn   Zie ook routegeschiedenis van lijn 5
      
1945 juni 18 ingesteld Oostzaanstraat (heengaande Hembrugstraat)-Spaarndammerdijk-Eerste Spaarndammerstraat-Haarlemmerplein-Middentoegangsbrug-Centraal Station (terug Westelijke toegangsbrug)
     
1946 augustus 18 ingesteld dienst op zon- en feestdagen
1955 januari 20 opgeheven vervangen door autobuslijn12
       
Vijfde lijn      
        
1977 oktober 16 ingesteld Frederik Hendrikplantsoen-Bilderdijkstraat-Vondelbrug-Van Baerlestraat-Ceintuurbaan-Ferdinand Bolstraat-Churchilllaan-Vrijheidslaan-Amstelstation
1982 september 20 verlegd Station Sloterdijk (Molenwerf)-Admiraal De Ruijterweg-De Clercqstraat
1985 juli 7 verlengd Station Sloterdijk nieuw (Orlyplein)-Ardantaweg
2010 november 15 verlegd standplaats Station Sloterdijk verlegd naar Carrascoplein

 

Alle foto’s van de auteur, tenzij anders vermeld.

Cor Fijma - corfijma@amsterdamsetrams.nl
14 juli 2008

Zie ook: Lijn 12 in prentbriefkaarten van Jeroen Epema >>

zie ook: Kopkoersborden en zijkoersborden van lijn 12 >>

laat een berichtje achter

omhoog

 

Bezoekersteller

eXTReMe Tracker